حجتالاسلام والمسلمین حامد کاشانی در هشتمین جلسه از سلسله منبرهای «فضائل امیرالمؤمنین(ع)» که یکشنبه پنجم مهرماه در حرم مطهر رضوی برگزار شد، به بیان گوشهای از فضائل و مناقب امیرالمؤمنین(ع) پرداخت و با اشاره به جایگاه بلند آن حضرت در معارف اسلامی، رابطه امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر اکرم(ص) را ازجمله ابعاد مهم شناخت فضائل ایشان دانست. وی در این جلسه با استناد به روایات و آیات قرآن کریم، به تبیین برخی از فضائل امیرالمؤمنین(ع) پرداخت و جایگاه آن حضرت را در نسبت با پیامبر اکرم(ص) تشریح کرد.
از اعتراف به عجز تا شناخت
حجتالاسلام والمسلمین کاشانی با اشاره به دشواری بیان فضائل امیرالمؤمنین(ع) اظهار کرد: عظمت آن حضرت به اندازهای است که انسان در توصیف ایشان با عجز از بیان روبهرو میشود و همین اعتراف به ناتوانی، خود میتواند جلوهای از مدح ایشان باشد.
اهلبیت(ع) برای معرفی امیرالمؤمنین(ع) از ابعاد مختلفی سخن گفتهاند؛ از رابطه ایشان با خدای متعال و حضرت زهرا(س) تا شیوه ارتباط با مردم و جایگاه ایشان در میان بندگان. یکی از مهمترین ابعاد این شناخت نیز بررسی نسبت امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر اکرم(ص) است.
امیرالمؤمنین(ع)؛ همراه و یار پیامبر اکرم(ص)
وی با اشاره به ابعاد مختلف رابطه امیرالمؤمنین(ع) و پیامبر اکرم(ص) گفت: امیرالمؤمنین(ع) در جایگاههای مختلف، ازجمله برادر، داماد، وزیر و یار پیامبر(ص) در کنار ایشان قرار داشت و در سفرها نیز امور مربوط به پیامبر(ص) را بر عهده میگرفت.
کاشانی با استناد به برخی روایات افزود: در سفرها، وسایل و امور پیامبر(ص) بر عهده امیرالمؤمنین(ع) بود و اگر نقصی در وسایل ایشان ایجاد میشد، آن را برطرف میکرد. ازجمله در روایتی آمده است امیرالمؤمنین(ع) کفش پیامبر(ص) را که آسیب دیده بود، ترمیم میکرد.
وی این رفتار را جلوهای از پیوند عمیق میان امیرالمؤمنین(ع) و پیامبر اکرم(ص) دانست و گفت: این رابطه تنها به خویشاوندی محدود نبود و در همراهی، محبت و خدمت به پیامبر(ص) نیز نمود داشت.
«نفس رسولالله»؛ ریشه بسیاری از فضائل
این کارشناس دینی با اشاره به جایگاه «نفس رسولالله» بودن امیرالمؤمنین(ع) اظهار کرد: برخی فضائل امیرالمؤمنین(ع) ریشه و منشأ فضائل دیگر هستند و یکی از مهمترین آنها همین جایگاه است.
وی آیه مباهله و حدیث منزلت را از شواهد این جایگاه برشمرد و افزود: پیامبر اکرم(ص) در حدیث منزلت فرمودند: «یا علی، أنت منی بمنزلة هارون من موسی» یعنی جایگاه تو نسبت به من مانند جایگاه هارون نسبت به موسی(ع) است، با این تفاوت که پس از من پیامبری نخواهد بود.
کاشانی همچنین به روایاتی درباره پیوند عمیق میان امیرالمؤمنین(ع) و پیامبر اکرم(ص) اشاره کرد و گفت: تعبیرهایی مانند «تو از منی و من از تو» و «حیات تو حیات من و مرگ تو مرگ من است» نشاندهنده جایگاه ویژه امیرالمؤمنین(ع) در نسبت با پیامبر اکرم(ص) است.
با این نگاه، بسیاری از روایات فضائل امیرالمؤمنین(ع) را میتوان در چارچوب همین نسبت عمیق با پیامبر اکرم(ص) فهم کرد.
«خاصف النعل»؛ جلوهای از پیوند عمیق امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر(ص)
حجتالاسلام والمسلمین کاشانی در ادامه سخنان خود با اشاره به برخی روایات درباره نسبت ویژه امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر اکرم(ص)، اظهار کرد: در روایات، شواهد فراوانی درباره پیوند عمیق این دو بزرگوار وجود دارد که برخی از آنها ممکن است در نگاه نخست، فضیلتهایی ساده و روزمره به نظر برسند، اما با دقت در این روایات میتوان جایگاه ویژه امیرالمؤمنین(ع) را در کنار پیامبر(ص) مشاهده کرد.
وی با اشاره به روایتی از امسلمه، همسر پیامبر اکرم(ص)، افزود: در این روایت آمده عدهای نزد امسلمه رفتند و از اینکه در برابر اهانت به امیرالمؤمنین(ع) سکوت میشود، گلایه کردند. امسلمه در پاسخ یادآور شد خود از پیامبر اکرم(ص) شنیده است که اهانت به امیرالمؤمنین(ع)، اهانت به پیامبر(ص) است. در برخی روایات نیز بر همین پیوند تأکید شده و اطاعت از امیرالمؤمنین(ع) در امتداد اطاعت از پیامبر(ص) معرفی شده است.
کاشانی با بیان اینکه مجموعه بزرگی از فضائل امیرالمؤمنین(ع) را میتوان در نسبت ایشان با پیامبر اکرم(ص) تحلیل کرد، ادامه داد: اگر بخواهیم این فضائل را بررسی کنیم، یکی از ریشههای اصلی آنها همان جایگاه «نفس رسولالله» بودن امیرالمؤمنین(ع) است. وقتی این جایگاه را در نظر بگیریم، بسیاری از رفتارها و ارتباطات میان پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) معنای عمیقتری پیدا میکند.
از بزرگترین مسئولیتها تا سادهترین خدمتها
وی با اشاره به همراهی دائمی امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر اکرم(ص) گفت: امیرالمؤمنین(ع) در جنگها و موقعیتهای دشوار در کنار پیامبر(ص) قرار داشت و در بسیاری از مسائل مهم، یار و همراه اصلی ایشان بود؛ اما این ارتباط تنها در مسئولیتهای بزرگ و موقعیتهای حساس خلاصه نمیشد و امیرالمؤمنین(ع) حتی در امور ساده و روزمره پیامبر(ص) نیز حضور داشت. یکی از این موارد، برداشتن و ترمیم کفش پیامبر(ص) بود که در روایات از آن با عنوان «خاصف النعل» یاد شده است.
وی ادامه داد: ممکن است در نگاه نخست، کسی تصور کند ترمیم کفش پیامبر(ص) مسئلهای کوچک است و نمیتوان آن را در کنار فضائل بزرگ امیرالمؤمنین(ع) قرار داد؛ اما مسئله دقیقاً در همینجاست. برای انسانی که اهل محبت است، میان امور بزرگ و کوچک مربوط به محبوب تفاوتی وجود ندارد. کسی که به پیامبر(ص) محبت دارد، هر کاری را که به پیامبر(ص) مربوط باشد، با ارزش میداند.
چرا «خاصف النعل» بودن امیرالمؤمنین(ع) اهمیت دارد؟
کاشانی با تأکید بر تفاوت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) با دیگران در این زمینه گفت: پیامبر اکرم(ص) به دلیل شدت تواضع، اجازه نمیداد دیگران کفش ایشان را بردارند؛ اما امیرالمؤمنین(ع) جایگاهی متفاوت داشت. اینکه پیامبر(ص) اجازه میداد امیرالمؤمنین(ع) این کار را انجام دهد، در کنار سایر شواهد، نشاندهنده رابطهای ویژه میان آن دو است.
وی افزود: اگر امیرالمؤمنین(ع) صرفاً یکی از اطرافیان پیامبر(ص) بود، این رفتار معنای دیگری پیدا میکرد؛ اما هنگامی که او را «نفس رسولالله» میدانیم، حتی چنین خدمتی نیز در مجموعه فضائل آن حضرت معنا پیدا میکند. به همین دلیل «خاصف النعل» بودن امیرالمؤمنین(ع) را نباید یک اتفاق ساده و جدا از سایر فضائل دانست، بلکه این عنوان در امتداد همان جایگاه ویژه حضرت قرار میگیرد.
پیامبر(ص) و ثبت فضائل امیرالمؤمنین(ع) در حافظه مردم
کاشانی در ادامه به مسئله دیگری اشاره کرد و گفت: پیامبر اکرم(ص) میدانست پس از رحلت ایشان، ممکن است بخشی از فضائل امیرالمؤمنین(ع) کتمان شده یا این فضائل به افراد دیگری نسبت داده شود. از این رو، در طول دوران رسالت، بارها و در موقعیتهای مختلف فضائل امیرالمؤمنین(ع) را بهگونهای مطرح میکرد که در ذهن مردم باقی بماند.
وی افزود: امیرالمؤمنین(ع) در جنگهای مختلف از چهرههای اصلی و قهرمان میدان بود و در سختترین شرایط در کنار پیامبر(ص) قرار داشت؛ با این حال، حتی پس از گذشت سالها، درباره حضور ایشان در برخی جنگها تردید ایجاد میشد. این مسئله نشان میدهد پیامبر(ص) تنها به بیان یک یا دو فضیلت اکتفا نکرده بود، بلکه مجموعهای گسترده از فضائل را درباره امیرالمؤمنین(ع) مطرح کرد.
«هادی» هر قوم و نشانهای برای شناخت امیرالمؤمنین(ع)
وی در ادامه با اشاره به آیه «إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» اظهار کرد: در روایتی، پیامبر اکرم(ص) درباره این آیه از مردم پرسید هادی هر قوم چه کسی است؟ در چنین موقعیتهایی، مردم میتوانستند با توجه به رفتار و جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در کنار پیامبر(ص)، پاسخ را دریابند.
کاشانی گفت: امیرالمؤمنین(ع) همان کسی بود که بیش از دیگران در کنار پیامبر(ص) حضور داشت؛ امور او را انجام میداد، محرم اسرار او بود، در سختیها همراهش بود و پیامبر(ص) نیز به او تکیه داشت. حتی همین عنوان «خاصف النعل» میتوانست برای مردم نشانهای از این ارتباط باشد؛ زیرا آنها میدیدند چه کسی دائماً در کنار پیامبر(ص) است و چه کسی امور او را بر عهده دارد.
وی تأکید کرد: پیامبر اکرم(ص) با مطرح کردن فضائل امیرالمؤمنین(ع) در موقعیتهای مختلف، تلاش میکرد این نشانهها در حافظه مردم باقی بماند. بنابراین «خاصف النعل» بودن امیرالمؤمنین(ع) را باید در کنار مجموعهای از فضائل و شواهدی دید که همگی بر ارتباط ویژه ایشان با پیامبر اکرم(ص) دلالت دارند.
از خدمت به پیامبر(ص) تا ایستادگی در برابر فتنه
حجتالاسلام والمسلمین کاشانی در ادامه سخنان خود با اشاره به اینکه پیامبر اکرم(ص) در موقعیتهای مختلف، فضائل و جایگاه امیرالمؤمنین(ع) را برای مردم تبیین میکرد، اظهار کرد: در ذیل آیات مختلف قرآن، پیامبر(ص) امیرالمؤمنین(ع) را به عنوان کسی معرفی میکرد که در شرایط دشوار باید در کنار حق بایستد و با اهل ظلم و بغی مقابله کند.
وی با اشاره به روایتی درباره آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَن یَرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ...» گفت: در این آیه از گروهی سخن گفته میشود که اگر عدهای از دین رویگردان شوند، خداوند قومی را میآورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز خدا را دوست دارند و در راه خدا جهاد میکنند. پیامبر اکرم(ص) در تبیین مصداق این آیه، بارها به امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرده بود.
میان خدمتهای ساده و مسئولیتهای بزرگ تفاوتی وجود نداشت
کاشانی با اشاره به خطبه حضرت زهرا(س) افزود: در این خطبه نیز به حضور امیرالمؤمنین(ع) در سختترین میدانها اشاره شده است؛ هر زمان آتش جنگ شدت میگرفت، پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع) را برای مقابله با دشمن میفرستاد. از این منظر، میان خدمتهای ساده و مسئولیتهای بزرگ حضرت تفاوتی وجود نداشت، زیرا هر دو در مسیر اطاعت از پیامبر(ص) و حمایت از دین بود.
امیرالمؤمنین(ع) حتی هنگامی که پیامبر(ص) مأموریتی دشوار را بر عهده او میگذاشت، از انجام آن سر باز نمیزد؛ اما در یکی از این موارد، مسئلهای موجب نگرانی حضرت شد.
این کارشناس دینی با اشاره به روایتی از پیامبر اکرم(ص) گفت: روزی پیامبر(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمود خداوند جهاد با فتنهگران را بر او واجب کرده است. امیرالمؤمنین(ع) با شنیدن این سخن پرسید آیا منظور پیامبر(ص) گروهی از مسلمانان است که ظاهراً اهل ایمان و توحید هستند؟ پیامبر(ص) توضیح داد این گروه، کسانی هستند که «لا إله إلا الله» و رسالت پیامبر(ص) را میپذیرند، اما در عمل با روش و سنت پیامبر(ص) مخالفت میکنند و دست به بدعت و مخالفت با امر الهی میزنند.
این توضیح برای امیرالمؤمنین(ع) روشن کرد که فرمان پیامبر(ص) به دورهای پس از رحلت ایشان مربوط میشود؛ یعنی حضرت باید در آینده با گروههایی مقابله کند که ظاهراً مسلماناند، اما در عمل در برابر مسیر پیامبر(ص) و ولایت میایستند.
وی افزود: امیرالمؤمنین(ع) که از شهادت خود آگاه بود، در اینجا از پیامبر(ص) پرسید آیا شما به من وعده شهادت ندادهاید؟ از خدا بخواهید من پیش از شما از دنیا بروم. برای امیرالمؤمنین(ع) روشن شده بود تحقق این فرمان به معنای آن است که باید پس از پیامبر(ص) زنده بماند و با فتنههایی روبهرو شود که پیامبر(ص) از آنها خبر داده است.
نبرد با ناکثین، قاسطین و مارقین
کاشانی با اشاره به پاسخ پیامبر اکرم(ص) به امیرالمؤمنین(ع) گفت: پیامبر(ص) به حضرت خبر داد که او به شهادت خواهد رسید و سپس از سه گروه نام برد که امیرالمؤمنین(ع) باید با آنان مقابله کند؛ «ناکثین، قاسطین و مارقین».
وی ادامه داد: ناکثین، قاسطین و مارقین، سه جریان متفاوت بودند که امیرالمؤمنین(ع) در دوران حکومت خود با آنها مواجه شد؛ از یک سو کسانی که پیمان خود را شکستند، از سوی دیگر جریان شام و درنهایت خوارج. پیامبر(ص) از پیش به امیرالمؤمنین(ع) خبر داده بود که مقابله با این جریانها بر عهده او خواهد بود.
امیرالمؤمنین(ع) در برابر این سخن، نگران شهادت خود نبود؛ نگرانی اصلی او این بود آیا باید پس از پیامبر(ص) بماند و رحلت ایشان را ببیند یا خیر. پیامبر(ص) نیز شهادت امیرالمؤمنین(ع) را تأیید کرد و فرمود ضربهای بر سر حضرت وارد خواهد شد و محاسنش با خونش خضاب میشود.
وی اظهار کرد: امیرالمؤمنین(ع) در پاسخ گفت این جای صبر نیست؛ اگر پیامبر(ص) دستور بدهد، جان خود را در راه ایشان تقدیم میکند. همین روحیه نشاندهنده آن است که برای امیرالمؤمنین(ع)، اطاعت از پیامبر(ص) از هر مسئله دیگری مهمتر بود.
خدمت به مؤمنان؛ امتداد راه امیرالمؤمنین(ع)
کاشانی در پایان این بخش با اشاره به مفهوم خدمت در سیره امیرالمؤمنین(ع) گفت: اگر امیرالمؤمنین(ع) با افتخار از خدمت به پیامبر(ص) سخن میگفت، این نگاه باید در خدمت به مؤمنان نیز ادامه پیدا کند. خدمت به شیعیان، زائران، مجاوران و مؤمنان در هر نقطهای، میتواند در امتداد همان فرهنگ خدمت قرار گیرد.
وی با اشاره به روایتی از رفتار امیرالمؤمنین(ع) در بازار کوفه افزود: حضرت با وجود جایگاه حکومتی خود، در بازار حضور پیدا میکرد و وقتی میدید بند کفش فردی پاره شده، آن را برای او میبست یا بند تازهای در اختیارش قرار میداد.
امیرالمؤمنین(ع) حتی اگر فردی را سرگردان میدید، از او میپرسید کجا میرود و در صورت نیاز، او را راهنمایی میکرد. این رفتار نشاندهنده آن است که در مکتب امیرالمؤمنین(ع)، جایگاه اجتماعی مانع خدمت به مردم نیست و انسان هر اندازه جایگاه بالاتری داشته باشد، میتواند در خدمت به دیگران فروتنتر باشد.
وی تأکید کرد: همانگونه که امیرالمؤمنین(ع) خدمت به پیامبر(ص) را افتخار میدانست، خدمت به مؤمنان و رفع نیاز آنان نیز باید برای پیروان آن حضرت ارزشمند باشد؛ چراکه این رفتار، بخشی از همان فرهنگ محبت، تواضع و خدمت است.
نظر شما